5D, modele maliyet boyutunu eklemektir. Zincir üç halkadan oluşur: modelden miktar çıkarmak, miktarı bir iş kalemine bağlamak ve iş kalemini birim fiyatla çarpıp keşfe dönüştürmek. Halkalardan biri zayıfsa sonuç güvenilmez olur.
Metraj: modelden miktar çıkarmanın iki yolu
Birinci yol, IFC dosyasında hazır gelen miktarları okumaktır. IFC'de miktarlar Qto_ ön ekli quantity set'lerde tutulur: Qto_WallBaseQuantities içinde NetSideArea, GrossVolume, Length; Qto_SlabBaseQuantities içinde NetArea, NetVolume gibi. Bu değerler kaynak yazılımın kendi hesabıdır ve genellikle en doğru sonuçtur; çünkü modelin parametrik geometrisini bilen taraf odur.
İkinci yol, geometriden hesaplamaktır. Quantity set yoksa, elemanın katı geometrisinden hacim ve yüzey alanı türetilebilir. Bu yöntem her zaman çalışır ama daha kabadır: açıklık düşümleri, birleşim kesişimleri ve katman ayrımı geometriden her zaman doğru okunamaz.
Pratikte en sık karşılaşılan sorun, dışa aktarımda miktarların hiç yazılmamasıdır. Revit'te "Export base quantities", ArchiCAD'de ilgili çevirici ayarı işaretlenmediğinde IFC dosyası geometriyi taşır ama Qto_ setlerini taşımaz. Bu durumda metraj tamamen geometriye düşer. Dosyayı teslim almadan önce birkaç elemanın quantity set'lerini kontrol etmek, sonradan yapılacak tüm hesabı kurtarır.
Brüt, net ve ölçüm kuralları
Bir duvarın "alanı" tek bir sayı değildir. Kapı ve pencere boşlukları düşülmüş net alan ile boşluklar düşülmemiş brüt alan farklıdır; sıva metrajı biriyle, kalıp metrajı diğeriyle çalışır. Betonarme hacminde ise kolon-kiriş-döşeme birleşim bölgelerinin hangi elemana sayılacağı ayrı bir karardır.
Bu yüzden 5D kurulumunda ilk yazılması gereken şey, hangi iş kaleminin hangi miktar alanını kullanacağını gösteren eşleme tablosudur. Tablo yazılı değilse, aynı modelden iki farklı kişi iki farklı keşif üretir ve fark nereden geldiği anlaşılamaz.
Elemandan poza: sınıflandırma katmanı
Model elemanları ile iş kalemleri arasında birebir karşılık yoktur. Tek bir betonarme perde; kalıp, demir, beton ve gerektiğinde su yalıtımı olmak üzere birden fazla poza katkı verir. Tersine, birden fazla eleman aynı poza toplanabilir.
Bu çoktan-çoğa ilişkiyi yönetmenin yolu bir sınıflandırma katmanıdır. Eleman, tipi ve nitelikleri üzerinden bir sınıflandırma koduna bağlanır; kod ise bir veya birden fazla poza bağlanır. Uniclass ya da OmniClass gibi uluslararası sistemler kullanılabileceği gibi, kamu işlerinde birim fiyat poz numaraları doğrudan sınıflandırma anahtarı olarak kullanılır. Önemli olan kodun modelde nitelik olarak taşınması; böylece eşleme her revizyonda elle kurulmak zorunda kalmaz.
Keşif ve birim fiyat
Sınıflandırma kurulduktan sonra keşif üretimi mekanik bir işleme dönüşür: her poz için ilgili elemanların miktarları toplanır, birim fiyatla çarpılır, WBS dalları boyunca yukarı toplanır. Burada dikkat edilecek noktalar:
- Birim tutarlılığı. Modelden metreküp gelirken pozun birimi ton ise, dönüşüm katsayısı (yoğunluk) açıkça tanımlanmalıdır. Sessiz birim uyuşmazlıkları 5D'deki en sinsi hata kaynağıdır.
- Fiyat tarihi. Her birim fiyatın hangi tarihli listeden geldiği kayıtlı olmalı; aksi halde iki keşif karşılaştırılamaz.
- Model dışı kalemler. Şantiye genel giderleri, geçici tesisler, vinç ve iskele çoğu zaman modelde yoktur. Bunlar el ile eklenen kalemler olarak keşfe girmeli ve modelden gelen kalemlerden ayırt edilebilmelidir.
Keşfin izlenebilir olması da en az doğruluğu kadar önemlidir. Her satırın hangi elemanlardan, hangi miktar alanından ve hangi kuralla üretildiği geriye doğru takip edilebilmelidir. Bu izlenebilirlik yoksa, model revize olduğunda keşifteki farkın nereden geldiğini kimse açıklayamaz ve tüm hesap yeniden yapılır.
Kazanılmış değer temelleri
Metraj ve keşif kurulduğunda ilerlemeyi parayla ölçmek mümkün hale gelir. Kazanılmış değer yönteminin üç temel büyüklüğü vardır:
- PV (Planlanan Değer): baz plana göre bugüne kadar yapılmış olması gereken işin bütçelenmiş bedeli.
- EV (Kazanılmış Değer): fiilen tamamlanan işin bütçelenmiş bedeli.
- AC (Fiili Maliyet): aynı iş için fiilen harcanan tutar.
Bunlardan türetilen göstergeler: takvim sapması SV = EV − PV, maliyet sapması CV = EV − AC, takvim performans endeksi SPI = EV / PV ve maliyet performans endeksi CPI = EV / AC. Endeksler 1'in altındaysa ilgili boyutta hedefin gerisindesiniz demektir.
Model tabanlı kurulumun buradaki katkısı, EV'yi tahmine bırakmamasıdır. "Yüzde kaç bitti?" sorusu, tamamlanan elemanların bütçelenmiş bedelinin toplanmasıyla yanıtlanır. SPI'nin bir tamamlanma yüzdesi olmadığını da hatırlamak gerekir: SPI, planlanan işe kıyasla hızın ölçüsüdür, işin ne kadarının bittiğinin ölçüsü değildir.
Modelden çıkan miktar sözleşme miktarı değildir
Son ve en önemli uyarı: modelden üretilen metraj bir yaklaşımdır. Sözleşmeye esas miktar, sözleşmede tanımlı ölçüm kurallarına göre hesaplanan miktardır ve hakediş bu kurallara göre düzenlenir. Model tabanlı metraj, bu hesabı hızlandırmak, tutarlılığını denetlemek ve sapmaları erken görmek için kullanılmalıdır; onun yerine geçmek için değil.